مقدمـــــــه

   سرزمین کهنسال ایران، که چند هزار سال تاریخ پرنشیب و فراز را پشت سر دارد، مردم بسیار بر دامن خود پرورده است و این مردم در ازای این هزارها، بر فراختای سرزمین گسترده خود شهرهای بزرگ و کوچک برپا داشته اند و در آنها فرزندانی بی شمار پرورش داده اند، فرزندانی که با دستهای توانای خود، کاخ بلند تمدن و فرهنگ ایران زمین را برافراشتند و با ریختن خون خود این کاخ بلند را پاسداری کردند. در گذشته و حال سرگذشت شهرهای بسیاری مورد پژوهش و کاوش قرار گرفته است. و سینه رازدار خاک چه بسیار امانت های گرانبها را که سده ها و هزاره ها نگهداری کرده و امروز به ما باز می گرداند، تا روشنگر گذشته های تاریک و فراموش شده این شهرها و مردمان آن باشد.

   سیراف از جمله این شهرهاست. شهرت و ناموری این بندربزرگ در سده های نخستین اسلام، همواره مورد توجه جغرافیا نویسان بوده و به همین سبب کمتر کتاب مسالک و ممالکی را می توان یافت که در آن نامی از این بندر بزرگ برده نشده باشد. همین شهرت و ناموری بود که سبب گردید، طی سالهای اخیر کاووش های گسترده ای در این بندر تاریخی خلیج فارس انجام گردد.

   بر بیکرانه زمان ما ملتی را توانایی پایداری است که خود را بشناسد و هیچ ملتی را توان شناخت خود نیست، مگر آنکه بر گذشته ها آگاه باشند.

   گذشته هر ملتی ، پایه آینده اوست. ملت بی گذشته چون انسان بی حافظه و درخت بی ریشه موجود بی بر واستوار است. گذشته هر ملتی چه با پیروزی همراه باشد و چه با شکست برای آن ملت گرامی است. گرامی است زیرا زندگی پدران اوست.

 بندرسیراف

   «سیراف» یا بندر طاهری بر کرانه خلیج فارس به فاصله تقریبی 336 کیلومتری جنوب  بوشهرو 36 کیلومتری جنوب بندر کنگان در کنار بندرطاهری واقع شده.

  یکی از بنادر معروف دوره ساسانیان است. نکته مهم این بندر ثروت مردم، زیبایی بناها، رونق بازرگانی و گرمای شدید هوای این شهر است. چنانچه گاهی زیبایی بناها و باغ ها و توان گری مردم شهر رنگ افسانه به خود می گیرد.

   در سده نهم و دهم میلادی سیراف شهری با اهمیت و مرکز فعالیت های تجاری بود. بندر سیراف، ایران را به هند، چین، آفریقا و دریای سرخ مربوط می کرد.

خانه های آنجا از چوب های سخت و محکم زنگباری ساخته شده و دارای چندین طبقه بوده . این شهر در ساحل دریا واقع شده و دارای ابنیه زیبا و جمعیت زیاد بوده. ساکنین آنجا بقدری بخانه های ظریف و خوش ساخت علاقه داشتند که گاهی تا سی هزار دینار برای ساختمان عمارت و تنظیم باغ اطراف آن خرج می کردند.

   سیراف بندری با افسانه های دل انگیز، بندری که امروز دست روزگار گرد فراموشی بر چهره آن پاشیده، اما بر روزگار آبادانی یکی از مشهورترین و ثروتمندترین بنا در جهان بود.

واژه سیراف

   معنی واژه سیراف هنوز به درستی معلوم نیست. برخی گویند که این واژه از سیر و آب (آب زیاد) و برخی معتقدند که از شیل و آو (شیل= ماهی و آو=آب) ماخوذ شده و عده ای نیز برآنند که این واژه در حقیقت «سیل آب» بوده که سیل در فارسی حرکت کردن و آب هم که دنبال آن است و معنی حرکت کردن آب را می رساند. یا شیلاو که جمع شیلاف است. در قسمتی که زمین بنام شیلاو خوانده می شود غالباً آثاری از جاری شدن سیل دیده می شود و نیز در اثر داشتن شیب تند هر سال سیل بزرگی از این قسمت جاری شده و پس از شست و شوی مسیر خود به دریا می ریزد.

وجه تسمیه بندر سیراف

   با توجه به سابقه تاریخی آن وکشفیات باستان شناسی، قدمت آن به دوره ساسانیان  و به اردشیر بابکان نسبت داده شده. بر مبنای آن اسم اولیه «اردشیر آب» بوده که در طول تاریخ به شیرآب، شیلاو ودر نهایت به سیراف تبدیل شده. کشف دخمه های ساروجی و ستون ها یی که در دامنه کوهستانی مشرف به شهر قرار گرفته و راه سنگ فرش ساسانی که از فیروزآباد تا سیراف ادامه داشته پایه گذاری این بندر را در زمان ساسانیان بیشتر به اثبات می رساند. ولی ترقی ، شکوه و جلال این بندر در قرون اولیه اسلامی به روزگار دیلمیان برمی گردد که به سبب قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی آن بزرگترین بندر خلیج فارس بوده و محل صادرات و واردات از کشورهای چون هند و چین و آفریقا و دریای سرخ بشمار می رفته.

ابعاد معماری سیراف

    معماری سیرافی یک معماری بومی و تلفیقی است با مشخصات حاره و قاره ای که با رطوبت هوا 90-80 و گرمای 50-40 یک معماری منحصر به فرد در جهان محسوب می شود.

   سیراف از معدود شهرهای کوهستانی مشرف به ساحل است. زیرا به فاصله چند 10 متر فاصله از کوه به دریا می رسیم.

   اما 2 زلزله یکی در سال 366 ه ق و دیگری در سال 510 ه ق که به مدت یک هفته به طول انجامید، موقعیت رویایی اش زیر خروارها خاک به یادگار گذاشت و سیراف را با خاک یکسان ساخت.

   ساخت اولیه سیراف از زمان دولت هخامنشیان که البته قطعاً از زمان ساسانیان است. یکی از مهمترین بناهای سیراف مسجد جامع آن است که در سال 271 ه ق بر روی دژ نظامی کشف شده است. مشخصات این دژ این بوده که مشرف به دریا بوده و نگهبانان هر گونه ناامنی دریایی را تا دورترین نقطه می توانستند ببینند.

   بعد از آن کارکرد نظامی سیراف تبدیل به کارکرد تجاری شد(از بعد شهرسازی)، بعد از رفتن سربازها، ملوانان جای آنها را گرفتند که در قرن 8 و9 م میلادی با هند وچین و آفریقا ارتباط برقرار کردند.

      سیراف از بعد موقعیت تمدنی و فرا تمدنی قابل ذکر است. جاشوان و ملوانان در طی تبادل فرهنگ ها یک تمدن را ساختند.

مقدسی می نویسد:

   پس از نمرود سیراف پسر فارس کوره اردشیر خوره را آباد کرد( احسن التقاسیم فی معرفه الاقلیم، مقدسی تالیف سال 372 ه ق چاپ لیدن سال 1906 م صفحه 422).

   بنابراین قدمت سیراف به عصر پیش از عهد خط می رسد یعنی به دوره پیش از تاریخ که هنوز خط به وجود نیامده بود.

   ابن حوقل نیز در مورد سیراف این گونه می گوید:

   « در سیراف باغبانی و زراعت معمول نیست و آب را از مسافتی دور به شهر می آورند. در حومه شهر درخت یافت نمی شود و اهالی عموماً به تجارت و سودگرایی اشتغال دارند».

   یاقوت حموی نیز که خود این بندر را از نزدیک دیده می گوید:

در آنجا آثار و عمارات نیکو ومسجد جامعی که ستونهای آن از چوب ساج ساخته اند وجود دارد، عمارات در دامنه کوهی بزرگ واقع است، بازرگانان آن را شیلاو    می گویند.

    استخری نیز در کتاب مسالک و ممالک در مورد معماری سیراف می گوید:

 مردم سیراف در خانه های باشکوه و مجلل زندگی می کنند که بیشتر مصالح آن از هند و آفریقا می آورند.

   از اطلاعات هورسون انگلیسی این گونه برمی آید که همین سبک معماری در آفریقا وجود دارد که در آنجا به معماری سیرافی معروفند.

ایشان بیش از 30 سال بر این موضوع کار کردند که تمام مقالاتشان موجود است.

   سلیمان تاجر سیرافی 500 سال قبل از مارکوپولو به چین سفر می کند و در مورد چین و هند سفرنامه مفصلی دارد. بعدها ابوزید حسن بن یزید سیرافی 2 صفحه به آن اضافه می کند به نام « اخبار سین و هند» که در آن آفریقا به آن اضافه شد.

احسان یغمایی، باستان شناس در مورد سیراف اینگونه می گوید:

   سیراف یکی از راههای ادویه بوده که از هند به قشم و بعد به سیراف می آمده و تا زنگبار ادامه داشته است. از قرن 8 تا 10 میلادی یکی از شهرهای بی نظیر دریایی و بازرگانی بوده. سیراف، ایران را به هند و چین و آفریقا و دریای سرخ متصل می کرده. در سیراف قبوری پیدا کردند که به نظر بسیاری از بسیاری از باستان شناسان بر اثر طول و ارتفاع زیاد این قبور بعید به نظرمی رسد که قبر باشند، بلکه ذخائر آبی بودند که در زمستانها پر از آب می شدند تا در تابستان از آن استفاده کنند.

سید قاسم یاحسینی یکی از محققین و بوشهرشناسان، سیراف را از بعد معماری و شهرسازی این گونه مطرح می کند:

2 نکته بسیار مهم در معماری تلفیقی سیراف وجود دارد. معماری سیراف یک معماری بومی، هندی و آفریقایی است. از اطلاعات هورسون انگلیسی این گونه بر می آید که همین سبک معماری در آفریقا وجود دارد که در آنجا به معماری سیرافی معروفند.

بناهای مهم سیراف به اختصار توضیح

1.   مسجد جامع سیراف

   یکی از بزرگترین بناهای عمومی سیراف بوده. تاریخ آن کمی پیش از قرن سوم  ه ق است، ولی پایه آن به دوره ساسانیان می رسد. پایه های مسجد بزرگ و از سنگ و ساروج ساخته شده. این مسجد دارای طاق نماها و رواق های زیبایی بوده. دو دیوار شرقی و غربی که دارای 2 در ورودی بوده معلوم نیست که مناره مسجد در کدام دیواره بوده. معماری منحصر به فرد آن و گچبری های داخل شبستان، شباهت زیادی به گچبری های مسجد جامع نائین دارد.

2.   قلعه شیخ نصوری

   ساخت این قلعه مربوط به زمان قاجاریه است. دارای ستون های زیبای سنگی  و گچبری های داخلی این قلعه دارای ارزش تاریخی و هنری است. این گچبری ها در دو ردیف قرار گرفته است. که غالباً نقش درختان و شاخ و برگ و فرشتگان و پرندگانی چون هدهد و طاووس و.... با خطوط هندسی و تزئینی بسیار زیبایی است.

علاوه بر گچبریهای تزئینی، شاهنامه فردوسی با گچبری های جالب و بطرز شیوایی ساخته شده اند. علاوه بر شاهنامه فردوسی از شاهنامه بایسنقری و دیگر شاهنامه ها در تزئین و گچبری این بنای زیبا استفاده شده.

3.   چاههای سنگی لیر

    در دره لیر چاههای آب سنگی فراوانی با ارتفاع 100 تا 120 متر از دل سنگ بیرون آمده اند، که بسیار ماهرانه و خوب تراشیده شده اند و هنوز معلوم نیست در آن دوره ( قرن دوم و سوم ه ق) این چاهها چگونه در دل سنگ کنده شده اند.

شاید یکی از دلایل حفر چنین چاههایی ، برای آب مصرفی اهالی و یا آبیاری مزارع کشاورزی بوده. شاید هم بتوان گفت علاوه بر آن جنبه مذهبی و تقدسی داشته که مردگان را با آب این چاهها که شیرین هم بوده غسل می دادند که رفته رفته جنبه تقدسی پیدا کرده.  

منابع و ماخذ

1.   سیراف ( بندر طاهری)/ تالیف معصومی، غلامرضا. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1383.

2.   آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان/ تالیف اقتداری ، احمد. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، روایت، 1375.

3.   جغرافیای تاریخی سیراف/ تالیف سمسار، محمد حسن.  تهران: سلسله انتشارات انجمن آثار ملی، 1375.

4.   نگاهی به بوشهر/ تالیف افشار سیستانی، ایرج. تهران، موسسه انتشاراتی نسل دانش، 1369.

5.   کاووش های باستانی در بندر سیراف(بندر طاهری)/ تالیف وایت هاوس، دیوید. ترجمه معصومی، غلامرضا. بنیاد ایران شناسی بوشهر، انتشارات شروع، 1384.

                                       محقق و گرداورنده: سمیرا بهزادی