سالها در مورد ادیان مختلف سوالاتی در ذهنم ایجاد شده بود، که البته تا زمانی که در بوشهر بودیم، بخاطر کمبود منابع و تا حدی تفکر نسبتاً سنتی و گاه بسته مردم منطقه نتوانستم دراین رابطه جوابی پیدا کنم و تحقیقی داشته باشم. بنابراین بعد از ورودم به تهران و دسترسی بیشتر به کتب مختلف و شاید تنوع ادیان در این کلان شهر از نزدیک با ادیان رسمی و غیر رسمی آشنا شدم واکنون در حال تحقیق بیشتر هستم. البته آنچه که از مشاهدات و مطالعات و حضورم در بین دوستان اقلیت است در این مقال نمی گنجد. آنچه از نظر شما خواهد گذشت تحقیق شخصی ام نبوده فقط در حد مطالعه شخصی و بصورت چکیده در اختیار خوانندگان می گذارم تا دوستانی هم که علاقمند به آشنایی با ادیان دیگر خصوصاً ادیان ایرانی هستند با آنها آشنا شوند.

سمیرا بهزادی

 زندگانی زرتشت

   اخبار و روایات زرتشتی گوید، زرتشت از پدری پُ اورشسب و از مادری دوغِذَ نام بود. از جهت کارهای فوق العاده و شگفت آور او سحره و غیب گویان آن زمان بر او شده درصدد اتلافش برآمدند ولیکن موفق نگشتند.

   در سن بیست سالگی زرتشت از مردم کنار گرفته، اوقات خود را به ریاضت گذرانید. در سن سی سالگی در کنار رود دائیتی یا به او امر شد که مردم را به خداشناسی دعوت کند ( بعضی از علما گمان می کنند که رود مزبور ارس امروزی است). وَهومَنه_ جاویدان مقدس اندیشه نیک_ او را در پیش بارگاه اهورمزد حاضر کرد و پس از آن زرتشت به تبلیغ و اشاعه معتقدات خود در میان مردم توران و سکستان پرداخت ولیکن پیشرفتی نیافت، زیرا روحانیون آن زمان بر او قیام کردند. در این حال به امر اهورمزد، زرتشت مامور شد به دربار ویشتاسب شاه باختر برود و چنین کرد و بعد از دوسال زحمت شاه مزبور به آئین او درآمد. حمایت جاماسب وزیر گشتاسب در این بهره مندی دخالت داشت. بعد جاماسب پُروچیستَ دختر زرتشت را گرفت و پس از آن که گشناسب، آئین زرتشت را پذیرفت، این مذهب به سرعت در توران و ایران و هند و آسیای صغیر منتشر شد. زرتشت در اواخر عمر به جنگ هایی برای اشاعه مذهب خود پرداخت و وقتی که با مردم هیون (توران) در مقام مدافعه جنگ می کرد کشته شد.

 زمان پیدایش زرتشت

   خاورشناس ها و علمایی که در این مذهب تتبع کرده اند نتوانسته اند محققاً معلوم کنند که زرتشت در چه زمانی می زیسته و از اهل کدام قسمت ایران بوده و اوستا که کتاب مذهبی زرتشتیان است، در چه تاریخ نوشته شده و زبان آن زبان کدام قوم یا مردم ایران بوده.

   بعضی زمان زرتشت را در هزار و ششصد یا دو هزار و بلکه شش هزار سال ق. م قرار     می دادند. برخی به قدری پایین می آمدند که زرتشت را معاصر یکی از شاهان اولی هخامنشی یعنی کوروش بزرگ یا داریوش اول می دانستند. نظر به تفاوت های زیاد که بین نظرهای مختلف علما و محققین راجع به این مسئله بود مباحثات و مشاجرات طولانی بین آنها به عمل آمد و بالاخره جکسن که از جهت تتبعات عمیقه در مذهب زرتشت متخصص است عقیده ای اظهار داشت که نسبتاً بیشتر طرفدار دارد. بنابراین عقیده ولادت زرتشت در نیمه دوم قرن هفتم و فوت و در نیمه اول قرن ششم ق. م بوده. معلوم است که این عقیده مسئله را به طور قطع حل نمی کند.

   موافق روایات زرتشتی، زرتشت در قرن هفتم ق. م به دنیا آمده و در کنار دریاچه ارومیه به اشاعه مذهب خود پرداخته و در اوایل نیمه اول قرن ششم ق. م در گذشته است. بعضی از کتب معروفه پهلوی هم، زمان زندگانی زرتشت را با جزئی اختلافی چنین معین کرده اند.

   اما راجع به این که زبان اوستا چه زبانی است دارمِس تِتِر به این عقیده است که اوستا در زبان مادی ها نوشته شده و اگر کتیبه هایی از شاهان ماد کشف شود، این حس تحقق خواهد یافت. موافق عقیده وست ( متخصص زبان پهلوی) از اوستای قدیم فقط یک ربع آن در دست است و باقی از میان رفته.

   اوستای کنونی به پنج قسمت تقسیم می شود. موافق دین کرت اوستای زمان هخامنشی در موقعی که اسکندر مقدونی به قصر ساطنتی تخت جمشید آتش زد بسوخت و یونانی ها نسخه دیگر آن را از گنج شاپیکان به دست آورده، قسمت های علمی آن را راجع به طب و نجوم به زبان یونانی ترجمه کردند و بعد آن را در آتش انداختند.

   بلاش اول اشکانی امر به جمع آوری اوستا کرد و در زمان اردشیر اول ساسانی تنسر نامی که هیربذان هیربذ بود اوستا را مرتب نمود. و در زمان شاپور بزرگ این اوستا رسمیت یافته، قانون مملکتی شناخته شد.

 مذهب مانی

   چندی قبل کتاب های خطی  به زبان ترکی و پهلوی راجع به مذهب مانی در نزدیکی تورفان در آسیای وسطی پیدا شد و چند نوشته راجع به مذهب مانی به دست آمد. نتیجه مقایسه مضمون این نوشته ها با آنچه چینی ها و مورخین اسلامی و عیسوی نوشته اند این است که به طور اختصار ذکر می شود.

   مانی چنان که خودش گوید در دهی موسوم به مَردی نو در نزدیکی بابل به دنیا آمده و اسم پدر او به طوری که صاحب کتاب الفهرست نوشتخ، فوتق بابک بوده.

   مانی گوید در سال 215 م. دو دفعه به او الهام شد که مذهب حقیقی را در میان مردم منتشر کند و بنابراین درسن 45 سالگی در موقع جلوس شاپور اول به تخت، مذهب خود را افشا کرد. به عقیده او عالم، بر دو اصل قرار گرفته: خوبی و بدی یا روشنایی و تاریکی. خدا صاحب اولی است، عفریت مالک دومی است و مملکت هر دو بی نهایت.

   مانی عقیده داشت که بدی همیشه بوده و تا ابد خواهد بود. در باب انسان و سایر موجودات عقیده داشت که خوبی و بدی با هم مخلوط شده، زیرا انسان دارای روح خوب و بد است و در مقابل عقل و وجدان و حسیات خوب عقل و وجدان و حسیات بد نیز هست. روح خوب، رحم و نهاد نیک و حوصله و حکت را بوجود آورد. روح بد، کینه و غضب و شهوت و حماقت را. به عقیده مانی تناقض فقط بین روشنایی و تاریکی است، زیرا هیچ کدام، به دیگری منتهی یا منجرنخواهد شد و همیشه بوده اند و خواهند بود. یگانه چیزی که مانی به آن اهمیت می داد عرفان بود. او تورات را به کلی رد کرده، فقط انجیل را قبول داشت و می گفت که خود آخرین حواری عیسوی است و حقایق را آشکار می کند.

   مانی می گفت که عالم بالاخره در دوزخ خواهد افتاد و عناصر آن سوخته، خوبی و بدی باز به حال اولی عود خواهند کرد. یعنی همیشه جدا از همدیگر خواهند ماند، چه سدی غیر قابل عبور آن دو را از یکدیگر جدا نموده.

   مانی برای اشاعه مذهب خود کتب هایی تصنیف کرده. یکی از آنها برای شاپور به زبان پهلوی نوشته شده بود و باقی به زبان سریانی و خطی نیز اختراع نموده که از خط آرامی اقتباس شده. تصنیفات مانی مزین به نقاشی هایی بوده و نقاشی های مزبور او را در تمام عالم مشهور نموده، چنان که از عهد قدیم تا زمان حال، ایرانی ها او را نقاش بزرگ می دانند و کتاب نقاشی وی را ارژنگ یا ارتنگ نامیده اند. چنان که از مختصر مذکور به خوبی دیده می شود مذهب مانی ترکیبی است. یعنی معتقداتی از مذهب دیگر اخذ و تلفیق نموده.

   این مذهب در ابتداء در بابل که مرکز عقاید و مذاهب مختلفه بود شیوع یافت. بعد به سوریه و فلسطین و به مملکت نبطی ها (شمال غربی عربستان) رفت. پس از آن در مصر شیوع یافت و از آنجا به طرابلس و قرطاجنه سرایت نمود. و بعد در فرانسه و ایتالیا منتشر یافت، در آسیا پیروان این مذهب در زمان خلفای بنی عباس هنوز باقی بودند.

   روحانیون مسیحی با مذهب مانی سخت خصومت درزیدند و مورخین اسلامی متعرض این مذهب شده، پیرو آن را زندیق نامیدند.  و بالاخره از طرف مشرق این مذهب تا ترکستان شرقی و چین رفته و در آن زمان عده ای از ترک ها پیرو آن شده اند.

   اگر چه مذهب ترکیبی مانی مذهبی نبود که قابل دوام باشد، ولیکن چون موسس آن ایرانی بود مذاهب او در خارجه موسوم به مذهب ایرانی شد و نام ایران و ایرانی قدیم را در اطراف و اکناف عالم منتشر نمود.

 مذهب مزدک

   مزدک پسر بامداد از اهل نیشابور بود و در زمان قباد پیدا شد، چنان که مورخین اسلامی مانند الشهرستانی و ابن الندیم الوراق بیان کرده اند، مذهب او به مذهب مانی خیلی نزدیک است، زیرا مزدک معتقد بود که روشنایی از تاریکی به کلی جداست.

   اولی آزادانه و عاقلانه عمل می کند، دومی کورکورانه و جاهلانه. اختلاط آن دو با یکدیگر اتفاقی است و جدایی هم اتفاقی و نیز مثل مانوی کشتن بهایم و خونریزی را منع می کرد. او عقیده داشت که عالم از سه عنصر ترکیب شده: آب، آتش و خاک. خوبی و بدی از ترکیب آنهاست. خوبی از قسمت خوب و بدی از قسمت بد.

   عالم ارواح، به عقیده مزدک، مانند این عالم تشکیل شده، آقای آسمان ها روی تختی مانند پادشاهی نشسته و چهار قوه در پیش او ایستاده اند: شعور- عقل- حافظه- شادی. این چهار قوه به دستیاری شش وزیر امور عالم را اداره می کنند.[1] وزیرها در میان دوازده روح در حرکتند. انسانی که چهار قوه و شش وزیر اختیارات 12 گانه را در خود جمع کند به مرتبه ای می رسد که دیگر مسئولیتی برای او نیست.

   برای رفع ضدیت و کینه که هر دو از تاریکی است باید به منشاء آن پی برد. منشاء زن و مال است و برای برانداختن بدی های مذکور باید این دو منشاء اشتراکی باشند. مزدک کتابی داشته که از میان رفته، ولیکن مورخین اسلامی ذکر کرده اند که ابن مقفع آن را به عربی ترجمه کرده بود.

   انوشیروان چنان که گذشت پیروان آنها را برانداخت، ولی مزدکیان باز به اسامی مختلف (خرم دینان و غیره) تا حدود 300 هجری در ایران باقی بودند و با خلفای بنی عباس جنگ ها کردند تا آن که مغلوب و به کلی معدوم شدند.

 مهرپرستی

میثرَه (مهر) یکی از ارباب انواع خیلی قدیم مردمان آریانی بود. اوستا او را بین هرمز و اهریمن قرار داده، یکی ازبزرگ ترین یزن ها ورب النوع روشنایی دانست. پیروان زرتشت معتقد بودند که مهر، از طرف خدا ماموریت دارد شر و بدی را دفع کند و او را رب النوع آفتاب و حاصل خیزی زمین و حامی قرارداد می دانستند.

   مهر در زمان اردشیر دوم هخامنشی حامی خانواده سلطنت شد و بعد از اسکندر در آسیای صغیر رواج یافت.  پس از آن، این مذهب به یونان رفت و در زمان پومیه به روم سرایت کرد. بعد ترقی آن به جایی رسید که امپراتورهای روم اعلان کردند که مهر، حامی دولت روم است، زیرا پیروان مذهب، حکومت امپراتورها را از طرف خدا می دانستند. مذهب مزبور پس از چندی به آلمان و فرانسه و انگلستان قدیم سرایت کرد.

   در قرن سوم میلادی عیسویت با آن در جنگ شد، بالاخره در اواخر قرن چهارم میلادی غلبه کرد. با وجود این تا حال اثراتی از مهرپرستی در نزد عیسویان باقی مانده. از جمله عید تولد مسیح یا نُ اِل است که قبل از عیسویت عید تولد مهر بوده.

   اما راجع به مهر، عقیده مهر پرست ها این بود که او از تخته سنگی پدید آمده، بعد برای رفاه بشر با بدی ها در جنگ شد و بالاخره فاتح خواهد بود. یکی از کارهای نامی او را چنین حکایت می کرده اند:

   روزی مهر به گاو مقدس هرمز برخورده، او را کشت، خون آن حیوان در زمین منتشر و باعث حیات و زندگی گردید. از این جهت بود که صنعتگران معروف قدیم صورت مهر را چنین می ساختند که گاو نری را مطیع خود نموده و قداره ای در سینه او فرو برده و از خون گاو که فوران می کند ماری (یعنی زندگی) فربه می شود.

 مذهب عیسوی و بودایی

   در دوره ساسانی علاوه بر مذاهبی که در داخله ایران پدید آمده بود دو مذهب دیگر از خارجه به ایران سرایت کرد: مذهب عیسوی از طرف مغرب و بودایی از طرف شمال و شرق.

 تاریخ ایران: حسن پیرنیا، عباس اقبال آشتیانی، پرویز بابایی

سمیرا بهزادی